HMB คืออะไร ?#
HMB (เอช เอ็ม บี) หรือ Hydroxymethylbutyrate HMB อาจมีชื่อเรียกอื่น ๆ ที่ต่างกันได้เล็กน้อยหรือขึ้นอยู่กับโมเลกุล เช่น Hydroxymethylbutyrate, Beta-hydroxy-beta-methylbutyrate (ꞵ-hydroxy ꞵ-methylbutyrate), Beta-hydroxy-beta-methylbutyric acid, Beta-hydroxy-beta-methylbutyrate monohydreate, Hydroxymethyl butyrate, Hydroxyméthyl butyrate, Hydroxyméthylbutyrate, Hidroximetilbutirato, Calcium Beta-hydroxy-beta-methylbutyrate monohydrate, Calcium HMB, HMB de Calciumเป็นสารที่ร่างกายผลิตได้ในปริมาณเล็กน้อยจากกระบวนการเผาผลาญกรดอะมิโนลิวซีน (Leucine) ลิวซีน (Leucine) เป็นกรดอะมิโนสายโซ่กิ่ง (BCAA) ซึ่งจำเป็นต่อการสร้างโปรตีนในร่างกายหรือช่วยสร้างกล้ามเนื้อ และส่วนใหญ่จะได้จากอาหารจำพวกโปรตีนซึ่งเป็นกรดอะมิโนจำเป็นที่ร่างกายไม่สามารถสังเคราะห์ขึ้นเองได้และจำเป็นต้องได้รับจากการรับประทานอาหารประเภทโปรตีน (1)
การศึกษาวิจัยพบว่า HMB ให้ประโยชน์ต่อสุขภาพหลายอย่าง เช่น ช่วยเสริมสร้างและชะลอการสลายตัวของมวลกล้ามเนื้อ เพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อและประสิทธิภาพการออกกำลังกาย ฯลฯ จึงทำให้ HMB เป็นที่นิยมในหมู่นักกีฬา รวมถึงผู้สูงอายุที่ร่างกายมักสูญเสียมวลกล้ามเนื้อมากขึ้นทุกปี (2)
ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร HMB มีทั้งแบบเม็ด แคปซูล และอาหารสูตรครบถ้วนที่ดื่มง่ายเหมาะกับผู้สูงอายุ บางผลิตภัณฑ์อาจผสมสารอาหารอื่น ๆ เข้าไปด้วย อย่างวิตามินและเกลือแร่ที่ช่วยส่งเสริมระบบภูมิคุ้มกัน เช่น วิตามินเอ บี ซี และดี ธาตุเหล็ก แคลเซียม ซีลีเนียม, ไขมันดีจากพืช เช่น โอเมก้า 3, 6, 9 รวมถึงใยอาหาร FOS และโปรตีนคุณภาพดีหลายชนิด อย่างเวย์ เคซีน และโปรตีนจากถั่วเหลือง เป็นต้น เพื่อเสริมประโยชน์ด้านเพิ่มมวลกล้ามเนื้อและเสริมคุณค่าทางโภชนาการให้ครบถ้วนยิ่งขึ้น ทำให้สุขภาพแข็งแรง มีภูมิคุ้มกันที่ดี
“HMB เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหารยอดนิยมที่ได้รับความสนใจอย่างมากในแวดวงสุขภาพ การออกกำลังกาย ก่อกำเนิดเริ่มต้นมาจากแวดวง วิทยาศาสตร์การกีฬา เนื่องจากนักกีฬาต้องฝึกฝนอย่างหนักและสม่ำเสมอเพื่อเพิ่มความทนทาน จึงจำเป็นต้องหาตัวช่วยเพื่อดูแลกล้ามเนื้อ โดยทั้งสร้างและชะลอการสลายของกล้ามเนื้อ ซึ่งกลุ่มที่มีความต้องการประโยชน์ในลักษณะนี้ก็คือ กลุ่มผู้สูงอายุ นั่นเอง อย่างไรก็ตาม ร่างกายผลิต HMB ได้ในปริมาณเพียงเล็กน้อยเท่านั้น และเมื่ออายุมากขึ้น การสร้าง HMB ในร่างกายก็จะยิ่งน้อยลง หลายคนจึงเลือกรับประทาน HMB ในรูปแบบของผลิตภัณฑ์เสริมไม่ว่าจะในรูปแบบเม็ด แคปซูล หรือแบบอาหารสูตรครบถ้วนสำหรับผู้สูงอายุ”
ความน่าเชื่อถือ & ความปลอดภัยในการทาน HMB#
กว่า 27 ปีที่ HMB ได้ถูกคิดค้นและพัฒนาเพื่อช่วยให้ผู้สูงวัยมีคุณภาพชีวิตทีดีผ่านกล้ามเนื้อที่แข็งแรงสมวัย มีงานรับรองกว่า 120 การศึกษา และ ไม่มีรายงานเรื่องผลกระทบทางลบจากการได้รับ HMB อย่างต่อเนื่อง ปริมาณที่แนะนำต่อวันเพื่อสุขภาพกล้ามเนื้อที่ดี คือ 1.5- 3 กรัมต่อวัน และ สามารถทานต่อเนื่องได้ทุกวันเพื่อเสริมภาวะโภชนาการที่ดี เมื่อกล้ามเนื้อแข็งแรงก็จะส่งผลถึงภูมิคุ้มกันที่ดีด้วย
HMB 1.5 กรัม ต้องทานโปรตีนเวย์มากกว่า 10 แก้ว ยากไปไหม ?#
จากการศึกษา พบว่า การทาน HMB 1.5-3 กรัมต่อวัน ช่วยให้สุขภาพกล้ามเนื้อแข็งแรงได้
HMB แม้จะพบในร่างกายแต่ก็จะมีปริมาณลดลงตามวัย ความเครียด และโรคภัยไข้เจ็บ ดังนั้น จึงจำเป็นต้องได้รับเสริมจากอาหาร แต่การทาน HMB 1.5 กรัม ต่อวัน เพื่อกล้ามเนื้อที่แข็งแรงตามงานวิจัย จำเป็นต้องทานโปรตีนเวย์มากกว่า 10 แก้ว*! (300 กรัม) ต่อวัน ซึ่งเป็นเรื่องยากที่เราจะสามารถทานโปรตีนเวย์ได้มากขนาดนั้น โดยเฉพาะผู้สูงวัยที่ไม่ได้มีกิจกรรมที่ต้องใช้แรง หรือ พลังงานมากเหมือนตอนหนุ่มสาว
ด้วยเหตุนี้ HMB จึงมักถูกนำมาผลิตเป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหารในรูปแบบต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นแบบแคปซูล เม็ด หรือแบบผงชงดื่มสำหรับผู้สูงอายุในรูปของอาหารเสริมสูตรครบถ้วนที่มี HMB
หมายเหตุ* : คำนวณจากปริมาณโปรตีนเวย์ 300 กรัม เพื่อให้ได้ HMB 1.5 กรัม โดย HMB 1.5 กรัม เป็นค่าโดยประมาณเมื่อพิจารณาการได้รับ HMB ในรูปแบบของ CaHMB
HMB ทำงานอย่างไร ?#
โดยปกติร่างกายจะมีการสร้างและสลายโปรตีนในกล้ามเนื้ออยู่ตลอดเวลา เมื่อร่างกายอยู่ในกระบวนการสร้างจะเรียกว่า Anabolism และทางในกลับกันถ้าอยู่ในกระบวนการสลายจะเรียกว่า Catabolism ถ้ากระบวนการสร้างมากกว่าการสลาย โปรตีนหรือมวลกล้ามเนื้อของเราก็จะเพิ่มขึ้น
โดยจากสรุปข้อมูลงานวิจัยเราพบว่า HMB ออกฤทธิ์ทั้งต้านการสลาย (Anti-Catabolic), ช่วยเสริมสร้าง (Anabolic) และฟื้นฟูกล้ามเนื้อ (Regenerative) (3, 4, 5, 6, 7) HMB มีฤทธิ์ลด Catabolism โดยการปิดกั้น Proteasomes ซึ่งเป็นตัวย่อยสลายโปรตีน (3), กระตุ้นการสร้างโปรตีนของกล้ามเนื้อผ่านการเพิ่มขึ้นของโกรทฮอร์โมน, IGF-1 และ mTOR (4, 5, 6) และส่งเสริมการเจริญเติบโตของ Satellite cells หรือเซลล์ตั้งต้นของเซลล์กล้ามเนื้อ ซึ่งอาจอธิบายได้ถึงฤทธิ์การช่วยฟื้นฟูกล้ามเนื้อ (7)
ประโยชน์ของ HMB ที่มากกว่ากล้ามเนื้อ#
การศึกษาพบว่าการเสริม HMB เกี่ยวข้องกับคุณประโยชน์หลายอย่าง ได้แก่
1. เสริมสร้างและชะลอการสลายของกล้ามเนื้อ การทดลองทางคลินิกหลายชิ้นพบว่า การเสริม HMB วันละ 1.5-3 กรัม สามารถช่วยเสริมสร้างและชะลอการสลายของมวลกล้ามเนื้อ ช่วยเพิ่มความแข็งแรงและลดความเสียหายของกล้ามเนื้อ การศึกษาวิจัยในโครงการ SHIELD โครงการ SHIELD หรือ Strengthening Health In Elderly through nutrition เป็นโครงการศึกษาทางด้านโภชนาการที่เป็นประโยชน์ต่อการดูแลผู้สูงอายุ ที่ได้ทำการวิจัยด้านโภชนาการในผู้สูงอายุจำนวน 811 คน (8) เป็นระยะเวลา 6 เดือน พบว่า
- กลุ่มที่ได้รับการเสริม HMB มีผลชี้วัดทางด้านสุขภาพอยู่ในเกณฑ์ปกติสูงกว่ากลุ่มที่ได้รับยาหลอก 3.8 เท่า
- มีน้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นอย่างน้อย 5% เมื่อเปรียบเทียบกับกลุ่มที่ได้รับยาหลอก
- มีค่าดัชนีมวลกายเพิ่มขึ้น
- เส้นรอบวงต้นแขนและน่องมากขึ้น
- ความแข็งแรงของมือดีขึ้น (แรงบีบมือสูงขึ้น) และ
- ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อขามากขึ้น
สอดคล้องกับการศึกษาอื่น ๆ เช่น การศึกษาในผู้สูงอายุที่เสริม HMB ร่วมกับการฝึกการออกกำลังกาย (9, 10, 11, 12, 13, 14) การเสริม HMB ในระหว่างการฝึกออกกำลังกายในผู้สูงอายุช่วยเพิ่มมวลน้ำหนักตัวที่รวมไขมัน (Lean Body Mass) และกระตุ้นการสังเคราะห์โปรตีนจากกล้ามเนื้อ (9) สอดคล้องกับอีกการศึกษาในผู้สูงอายุที่ได้รับการเสริม HMB ร่วมกับการฝึกการออกกำลังแบบมีแรงต้าน พบว่ากลุ่มที่ได้รับ HMB และฝึกแรงต้านไปด้วยมีการเจริญเติบโตของกล้ามเนื้อมากกว่ากลุ่มที่ฝึกแรงต้านเพียงอย่างเดียว (10, 11, 12) อย่างไรก็ตาม งานวิจัยเกี่ยวกับ HMB ในเรื่องนี้ยังให้ผลลัพธ์ที่หลากหลาย เพราะดูเหมือนว่าจะให้ผลลัพธ์ดีในผู้สูงอายุ แต่อาจไม่มีผลต่อการเจริญเติบโตของกล้ามเนื้อในนักกีฬาหรือในผู้ใหญ่ทั่วไป เช่น การศึกษาในผู้ใหญ่ (13), การศึกษาในนักกีฬา (14), การทบทวนการศึกษา 7 ชิ้น ในผู้สูงอายุ 287 คน (15) การทบทวนการศึกษาจำนวน 7 ชิ้น ในผู้สูงอายุจำนวน 287 คน พบว่าการเสริม HMB วันละ 2-3 กรัม ในช่วงเวลาตั้งแต่ 2-12 เดือน ผู้เข้าร่วมมีมวลกล้ามเนื้อเพิ่มขึ้นโดยเฉลี่ย 0.35 กิโลกรัม มากกว่ากลุ่มที่ได้รับยาหลอก รวมถึงข้อสรุปจากสมาคม ISSN (7) สมาคมโภชนาการการกีฬานานาชาติ หรือ International Society of Sports Nutrition (ISSN) ได้ทำการวิเคราะห์งานวิจัยต่าง ๆ และสรุปว่า HMB มีประโยชน์ในเรื่องการช่วยเพิ่มการฟื้นฟูกล้ามเนื้อหลังออกกำลังกายและช่วยเพิ่มมวลน้ำหนักตัวที่ไม่รวมไขมันในผู้สูงอายุ

2. ลดไขมันในร่างกาย มีหลายการศึกษาที่พบว่า HMB ช่วยลดไขมันในร่างกาย เช่น การศึกษาในนักกีฬาพายเรือ (22) การศึกษาในนักพายเรือจำนวน 16 คน เป็นระยะเวลา 12 สัปดาห์ พบว่าการเสริม HMB วันละ 3 กรัม ช่วยลดไขมันในร่างกายได้อย่างมีนัยสำคัญ เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ได้รับยาหลอก การศึกษาที่เสริม HMB ร่วมกับ Creatine (27, 28) การทบทวนการศึกษา 6 ชิ้น (ในหมู่นักกีฬา) พบว่าการเสริม HMB วันละ 3 กรัม ร่วมกับครีเอทีน (Creatine) ช่วยเพิ่มความแข็งแรง ประสิทธิภาพการออกกำลังกายที่มีความเข้มข้นสูง เพิ่มการเจริญเติบโตของกล้ามเนื้อ และช่วยลดไขมันในร่างกายได้อย่างมีนัยสำคัญ (27) อย่างไรก็ตาม บางการศึกษายังให้ผลลัพธ์ขัดแย้งกัน เช่น ไม่พบว่ามีประโยชน์เพิ่มเติมเมื่อเทียบกับการเสริมครีเอทีนเพียงอย่างเดียว (28), ไม่พบความแข็งแรงที่เพิ่มขึ้นในนักกีฬาที่เสริม HMB (14), การศึกษาที่พบว่า HMB ช่วยลดเปอร์เซ็นไขมันลง 0.3-0.7% (20) การศึกษาในผู้ชาย 39 คน และผู้หญิง 36 คน เป็นระยะเวลา 4 สัปดาห์ พบว่า HMB ช่วยลดเปอร์เซ็นต์ไขมันลง 0.3-0.7% (กลุ่ม HMB ลดลง 1.1%, กลุ่มควบคุมลดลง 0.5%)
3. ลดความเสื่อมของสมองตามอายุ การศึกษาในหลอดทดลองชี้ให้เห็นว่า HMB มีประโยชน์ในการป้องกันหรือลดความเสื่อมของสมองตามอายุ เช่น การศึกษาในหนูทดลองวัยกลางคนและวัยชราที่พบว่า HMB ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพความจำ การเรียนรู้ และการใช้ความคิดในหนูทดลอง (29, 30)
4. ลดคอเลสเตอรอลและความดันโลหิต จากการทบทวนการศึกษาจำนวน 9 เรื่องในมนุษย์ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ที่เสริม HMB วันละ 3 กรัม (เป็นระยะเวลาตั้งแต่ 3-8 สัปดาห์) พบว่าการเสริม HMB ส่งผลให้คอเลสเตอรอลรวม, คอเลสเตอรอลชนิดไม่ดี (LDL) และความดันโลหิตช่วงบน มีค่าลดลงอย่างมีนัยสำคัญ เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ได้รับยาหลอก (31)
5. ดีต่อสุขภาพหัวใจ ดังที่กล่าวมาก่อนหน้านี้ว่า HMB ช่วยลดคอเลสเตอรอลและความดันโลหิตได้ ซึ่งสองสิ่งนี้เป็นปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดโรคหัวใจและหลอดเลือด ในทางทฤษฎีแล้วจึงอาจช่วยลดความเสี่ยงได้ แต่ยังจำเป็นต้องทำการศึกษาเพิ่มเติม
6. ลดการอักเสบ การศึกษาในหลอดทดลองและในมนุษย์หลายชนิดแสดงให้เห็นว่าการเสริม HMB ช่วยลดระดับตัวบ่งชี้การอักเสบในเลือดหลายตัว (32, 33) HMB ช่วยลดระดับตัวบ่งชี้การอักเสบในเลือด เช่น TNF-α (tumor necrosis factor alpha), IL-8 (interleukin 8) และ INFγ (interferon-γ)
7. รักษาบาดแผล การศึกษาในผู้ป่วยเบาหวาน 11 คน เป็นเวลา 4 สัปดาห์ พบว่าการเสริม HMB อาร์จินีน และกลูตามีน สามารถส่งเสริมการรักษาบาดแผลของผู้ป่วยที่มีแผลที่เท้าจากโรคเบาหวานได้ขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ (34) สอดคล้องกับการศึกษาอื่น (21) การศึกษาที่พบว่าการเสริม HMB ร่วมกับวิตามินดีและโปรตีนร่วมกันช่วยทำให้แผลหายเร็วขึ้น
“การศึกษาวิจัยพบว่า HMB ช่วยเสริมสร้างและชะลอการสลายของมวลกล้ามเนื้อ
โดยเฉพาะการสูญเสียมวลกล้ามเนื้อที่มักพบในผู้สูงอายุ อีกทั้ง HMB ยังช่วยเพิ่มมวลน้ำหนักตัวที่ไม่รวมไขมัน เพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ ลดไขมันในร่างกาย ลดความเสื่อมของสมองตามอายุ ฯลฯ”
HMB เหมาะกับใคร ?#
- ผู้สูงอายุและผู้ใหญ่ เพราะอายุที่มากขึ้นจะส่งผลให้ปริมาณ HMB ในร่างกายลดลง ทำให้ร่างกายเกิดการสูญเสียมวลกล้ามเนื้อและมีการเร่งสลายตัวของมวลกล้ามเนื้อสูงขึ้น
- ผู้สูงอายุที่ขาดสารอาหารหรือเสี่ยงต่อการขาดสารอาหาร โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่ได้โปรตีนจากอาหารน้อย
- ผู้ที่เจ็บป่วยหรือนอนติดเตียง เช่น ผู้ป่วยในระยะพักฟื้นหรือผู้ที่ต้องนอนรักษาตัวอยู่ในโรงพยาบาลเป็นเวลานาน เพราะอาการเจ็บป่วยเป็นหนึ่งในตัวเร่งที่ทำให้เกิดการสลายตัวของกล้ามเนื้อเร็วขึ้นและทำให้กล้ามเนื้อฝ่อลีบ
“HMB แตกต่างจากโปรตีนชนิดอื่น ๆ เพราะช่วยทั้งเสริมสร้างและชะลอการสลายของมวลกล้ามเนื้อ
จึงเหมาะอย่างยิ่งสำหรับผู้สูงอายุ ที่ร่างกายจะเริ่มสูญเสียมวลกล้ามเนื้อมากกว่าการสร้างกล้ามเนื้อ”
ผลิตภัณฑ์อาหารสูตรครบถ้วนที่มี HMB#
ในผู้ใหญ่ ผู้สูงอายุ รวมถึงผู้สูญเสียมวลกล้ามเนื้อจากสาเหตุอื่น ๆ เช่น เจ็บป่วยหรือนอนติดเตียง ขาดสารอาหาร การให้ความสำคัญกับการดูแลสุขภาพกล้ามเนื้อตั้งแต่วันนี้เป็นเรื่องสำคัญมาก เพราะกล้ามเนื้อจะลดลงตามธรรมชาติเมื่ออายุ 40 ปีขึ้นไป จากข้อมูลงานวิจัยเราพบว่า HMB มีประโยชน์อย่างมากต่อสุขภาพกล้ามเนื้อ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในผู้สูงอายุ
ดังนั้น การเลือกเสริมด้วยอาหารสูตรครบถ้วนที่มี HMB จึงเป็นทางเลือกที่ดีและสะดวก เพราะในอาหารสูตรครบถ้วนนี้ นอกจากจะให้ปริมาณ HMB ตามงานวิจัยแล้ว ยังประกอบไปด้วยสารอาหารสำคัญต่าง ๆ อีกหลายชนิด เช่น
- โปรตีนคุณภาพดี เพื่อช่วยเสริมสร้างและคงสภาพมวลกล้ามเนื้อ เช่น เวย์ เคซีน และถั่วเหลือง เป็นต้น
- แคลเซียม เพื่อช่วยในกระบวนการสร้างกระดูกและฟันที่แข็งแรง
- วิตามินและเกลือแร่ชนิดต่าง ๆ เพื่อช่วยเสริมภูมิคุ้มกันให้กับร่างกาย เช่น วิตามินเอ วิตามินซี วิตามินดี วิตามินบี6 บี12 กรดโฟลิก ธาตุเหล็ก สังกะสี ทองแดง ซีลีเนียม ฯลฯ
- มีไขมันดีจากพืช โอเมก้า 3, 6 และ 9
- มีใยอาหารฟรุคโตโอลิโกแซคคาไรด์ (FOS) เป็นอาหารของจุลินทรีย์ชนิดดีในร่างกาย ช่วยให้จุลินทรีย์ชนิดดีให้แข็งแรง ลดจุลินทรีย์ที่ก่อโรค เพิ่มภูมิคุ้มกันให้กับร่างกาย
- บางยี่ห้ออาจเลือกใช้น้ำเชื่อมข้าวโพด หรือ Corn Syrup Solid แหล่งพลังงานตามธรรมชาติ เพราะน้ำเชื่อมข้าวโพดคือคาร์โบไฮเดรทชนิดหนึ่ง ช่วยให้ร่างกายรู้สึกกระฉับกระเฉงตื่นตัว (ข้อดีที่แตกต่างจาก ‘น้ำเชื่อมข้าวโพดที่มีฟรุกโตสสูง’ หรือ ‘High Fructose Corn Syrup’ คือไม่ทำให้เสี่ยงต่อความอ้วนหรือส่งผลต่อน้ำระดับน้ำตาลในเลือดที่เพิ่มสูงขึ้น และมีรสหวานน้อยกว่า)
- น้ำเชื่อมข้าวโพด หรือ Corn Syrup Solid ได้รับการรับรองจากองค์การอาหารและยาของสหรัฐอเมริกาแล้วว่าปลอดภัย มักใช้ในอาหารทางการแพทย์หรืออาหารในทารก
“เป็นไปได้ยากมากที่ผู้สูงอายุจะได้รับ HMB เพียงพอกับความต้องการของร่างกายจากการรับประทานอาหารโปรตีนเพียงอย่างเดียว ประกอบกับร่างกายจะสูญเสียมวลกล้ามเนื้อมากขึ้นตามวัยและอาจมีโรคประจำตัว หรือเบื่ออาหาร จึงยิ่งทำให้การได้รับโปรตีนน้อยขึ้นไปอีก การเลือกรับประทานอาหารสูตรครบถ้วนที่มี HMB โปรตีนคุณภาพดีหลายชนิด และวิตามินแร่ธาตุที่เสริมภูมิคุ้มกัน พร้อมใยอาหาร FOS จึงเป็นทางเลือกที่ดีเพื่อสุขภาพกล้ามเนื้อ ภูมิคุ้มกันที่ดี และร่างกายที่แข็งแรงในผู้สูงอายุ”
อย่างไรก็ตาม นอกจากการเลือกเสริมด้วยอาหารสูตรครบถ้วนที่ HMB แล้ว ควรประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่ หมั่นออกกำลังกาย และพักผ่อนให้เพียงพอด้วย เพื่อให้ร่างกายมีสุขภาพที่สมบูรณ์แข็งแรงและมีความสุขได้ทุกวันในวัยเกษียณ

สรุปเรื่อง HMB#
HMB (เอช เอ็ม บี) เป็นสารอาหารที่มีความปลอดภัยสูง การศึกษาจำนวนมากรองรับประโยชน์หลายอย่าง โดยเฉพาะในเรื่องของการเสริมสร้างและชะลอการสลายของมวลกล้ามเนื้อ เมื่อกล้ามเนื้อแข็งแรง ก็ทำให้ภูมิคุ้มกันดีไปด้วย
เรื่องที่เกี่ยวข้อง : สรุปประโยชน์จากงานวิจัยล่าสุดของวิตามินเอ, วิตามินซี, วิตามินดี, แคลเซียม, ซีลีเนียม, ธาตุเหล็ก
เอกสารอ้างอิง#
ตรวจสอบทางการแพทย์ล่าสุดเมื่อวันที่ 10 เม.ย. 2023
มาตรฐานเนื้อหา Medthai
บทความสุขภาพควรระบุผู้เขียน วันที่เผยแพร่/อัปเดต แหล่งอ้างอิง และเปิดเผยนโยบายบรรณาธิการอย่างชัดเจน
อ่านนโยบายบรรณาธิการ →



