ไฮออสซีน (Hyoscine) สรรพคุณ วิธีใช้ ผลข้างเคียง ฯลฯ

ตัวอย่างยาไฮออสซีน#

ยาไฮออสซีน (ชื่อสามัญ) มีชื่อทางการค้า เช่น แอมโคแพน (Amcopan), แอนตี้สปา (Antispa), บาโคแทน (Bacotan), บัสโคโน (Buscono), บุสโคพาน / บัสโคแพน (Buscopan), บูทิล (Butyl), เซ็นโคแพน (Cencopan), ไฮบูทิล (Hybutyl), ไฮออสซิน บีเอ็ม (Hyoscin BM), Hyoscine liquid (ไฮออสซิน ลิควิด), Hyoscine-N-butylbromide GPO (ไฮออสซิน-เอ็น-บูทิลโบรมายด์ จีพีโอ), ไฮออสแมน (Hyosman), ไฮออสแมน ลิควิด (Hyosman liquid), ไฮออสเมด (Hyosmed), ไฮออสแพน (Hyospan), ไฮออสแทน (Hyostan), ไฮโอซิน (Hyozin), ไฮ-สปา 10 (Hy-Spa 10), คานิน (Kanin), มายสปา (Myspa), สโคพาส (Scopas), สพาสโคแพน (Spascopan), สพาสกอน-เอ็น (Spasgone-H), สพาสโม (Spasmo), ยู-ออสซีน (U-Oscine), ยูออสแพน (Uospan), วาโคแพน (Vacopan), เวสโคโพลามายด์ อินเจ็กชั่น (Vescopolamine Injection) ฯลฯ

รูปแบบยาไฮออสซีน#

• ยาเม็ด ขนาด 10 มิลลิกรัม/เม็ด
• ยาน้ำเชื่อม ขนาด 5 มิลลิกรัม/ช้อนชา (5 มิลลิลิตร)
• ยาฉีด 20 มิลลิกรัม/มิลลิลิตร

สรรพคุณของยาไฮออสซีน#

• ใช้เป็นยาแก้อาการปวดเกร็งหรือบิดเกร็ง (Colicky pain) ของอวัยวะในช่องท้อง ซึ่งมีสาเหตุมาจากการหดเกร็งของกล้ามเนื้อที่บริเวณกระเพาะอาหารหรือกระเพาะปัสสาวะ เช่น ท้องเดิน ท้องเสีย หรืออุจจาระร่วง (Diarrhea), อาการปวดท้องเนื่องจากนิ่วในน้ำดี (Gallstone), นิ่วในท่อไต (Ureteric stone), โรคลำไส้แปรปรวน (Irritable bowel syndrome – IBS), ปวดประจำเดือน (Dysmenorrhea) เป็นต้น[1],[3]
• ยานี้สามารถใช้เพื่อลดการหลั่งของเหลวในปอดได้[2]

กลไกการออกฤทธิ์ของยาไฮออสซีน#

ตัวยาไฮออสซีนจะมีกลไกการออกฤทธิ์โดยการเข้าไปแข่งขันและยับยั้งการทำงานของตัวรับ (Receptor) ที่ชื่อว่า มัสคารินิก (Muscarinic receptors) ทำให้เกิดผลแสดงออกที่ระบบประสาทส่วนกลางและระบบประสาทส่วนปลาย ส่งผลให้กล้ามเนื้อเรียบของอวัยวะภายในเกิดการคลายตัว ประกอบกับลดการเคลื่อนตัวของกระเพาะอาหารและลำไส้ จึงเกิดฤทธิ์ในการรักษาอาการตามสรรพคุณดังกล่าว

เมื่อยาไฮออสซีนถูกดูดซึมเข้าสู่กระแสเลือด ตัวยาจะออกฤทธิ์ได้ภายในประมาณ 10 นาที และมีระยะเวลาในการออกฤทธิ์ประมาณ 2 ชั่วโมง ยานี้จะถูกเปลี่ยนโครงสร้างทางเคมีโดยตับ ร่างกายจะต้องใช้เวลาประมาณ 5 ชั่วโมงในการกำจัดยานี้ออกจากร่างกายครึ่งหนึ่งโดยผ่านไปกับน้ำปัสสาวะ

ก่อนใช้ยาไฮออสซีน#

เมื่อมีการสั่งยาทุกชนิด รวมถึงยาไฮออสซีน สิ่งที่ควรแจ้งให้แพทย์หรือเภสัชกรทราบมีดังนี้

• ประวัติการแพ้ยาไฮออสซีน (Hyoscine) หรือยาอื่น ๆ ทุกชนิด รวมทั้งอาการจากการแพ้ยา เช่น รับประทานยาแล้วคลื่นไส้มาก ขึ้นผื่น หรือแน่น หายใจติดขัด/หายใจลำบาก เป็นต้น
• โรคประจำตัวต่าง ๆ ยาที่แพทย์สั่งจ่ายและยาที่ใช้เอง รวมถึงอาหารเสริม วิตามิน และยาสมุนไพรต่าง ๆ ที่กำลังใช้อยู่หรือกำลังจะใช้ เพราะยาไฮออสซีนอาจส่งผลให้อาการของโรคเหล่านั้นรุนแรงขึ้น หรือเกิดปฏิกิริยาระหว่างยากับยาอื่น ๆ และ/หรืออาหารเสริมอื่น ๆ ที่รับประทานอยู่ก่อนได้ เช่น
  • การใช้ยาไฮออสซีนร่วมกับยาที่มีฤทธิ์เป็นแอนติโคลิเนอร์จิก (Anticholinergic) เช่น ยาแก้แพ้ ยาแก้ซึมเศร้า ยาแก้โรคจิต (เช่น ฟีโนไทอาซีน (Phenothiazine)) เป็นต้น อาจเสริมฤทธิ์ของยาไฮออสซีนได้
  • กาใช้ยาไฮออสซีนร่วมกับยากลุ่มต้านสารสื่อประสาท Acetylcholinesterase inhibitors เช่น โดนีพีซิล (Donepezil), กาแลนทามีน (Galantamine), ไรวาสติกมีน (Rivastigmine), แทครีน (Tacrine) สามารถทำให้ฤทธิ์การรักษาของยาเหล่านี้ลดลงได้
  • การใช้ยาไฮออสซีนร่วมกับยากลุ่มที่ออกฤทธิ์กดประสาทส่วนกลาง เช่น ยานอนหลับ ยากล่อมประสาท ยาแก้ซึมเศร้า จะส่งผลให้เกิดอาการกดประสาทหรือกล่อมประสาทมากขึ้น ซึ่งควรต้องเพิ่มความระมัดระวังมากขึ้นหากต้องใช้ยานี้ร่วมกัน
  • การใช้ยาไฮออสซีนร่วมกับยาแก้แพ้และเครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์ อาจเสริมฤทธิ์ทำให้ง่วงนอนมากขึ้น จึงไม่ควรใช้ร่วมกัน
• มีหรือเคยมีภาวะหัวใจเต้นเร็วผิดปกติ หรืออุณหภูมิร่างกายเพิ่มสูงขึ้น
• มีหรือเคยมีประวัติเป็นโรคตับ, โรคไต, โรคพอร์ไฟเรีย (Porphyria), โรคต้อหิน, โรคกระเพาะอาหารหรือมีแผลในลำไส้, โรคต่อมลูกหมากโต, ปัสสาวะไม่ออก, โรคกล้ามเนื้ออ่อนแรงเอ็มจี (Myasthenia gravis), โรคลมชัก
• หากเป็นสุภาพสตรี ควรแจ้งว่ามีการตั้งครรภ์ หรือกำลังวางแผนในการตั้งครรภ์ หรือกำลังให้นมบุตร เพราะยาหลายชนิดสามารถผ่านทางรกหรือน้ำนมและเข้าสู่ทารกจนอาจก่อให้เกิดผลข้างเคียงต่อทารกได้

ข้อห้าม/ข้อควรระวังในการใช้ยาไฮออสซีน#

• ห้ามใช้ยานี้กับผู้ป่วยโรคต้อหิน, โรคต่อมลูกหมากโต, ผู้ป่วยที่มีภาวะหัวใจเต้นเร็วหรือเต้นผิดจังหวะ, ผู้ป่วยที่อยู่ในภาวะเลือดออกแบบเฉียบพลัน, ผู้ป่วยโรคกล้ามเนื้ออ่อนแรงเอ็มจี
• ห้ามใช้ยาที่หมดอายุ
• ควรระมัดระวังการใช้ยานี้กับผู้ป่วยโรคตับ, โรคไต, โรคหลอดเลือด, ผู้ป่วยที่มีแผลในลำไส้, ผู้ป่วยที่ปัสสาวะไม่ออก, ผู้ป่วยที่มีชีพจรเต้นเร็ว (เช่น ภาวะหัวใจวาย ภาวะต่อมไทรอยด์ทำงานเกิน)
• ควรระมัดระวังการใช้ยานี้ในเด็กและผู้สูงอายุ โดยเฉพาะในเด็กเล็ก
• ควรระมัดระวังการใช้ยานี้ในหญิงตั้งครรภ์และหญิงให้นมบุตร
• หลีกเลี่ยงการใช้ยานี้ร่วมกับยานอนหลับ ยากล่อมประสาท ยาแก้ซึมเศร้า ยาแก้แพ้ หรือเครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์

วิธีใช้ยาไฮออสซีน#

สำหรับรักษาอาการปวดเกร็งของอวัยวะในช่องท้องที่เกี่ยวเนื่องกับระบบทางเดินอาหารรวมถึงระบบทางเดินปัสสาวะ มีขนาดการรับประทานยา ดังนี้

• สำหรับยาเม็ด ในผู้ใหญ่ ให้รับประทานยาครั้งละ 10-20 มิลลิกรัม ส่วนในเด็กอายุต่ำกว่า 1 ปี ให้รับประทานยาครั้งละ ¼-½ ช้อนชา, เด็กอายุ 1-4 ปี ให้รับประทานยาครั้งละ ½-1 ช้อนชา, เด็กอายุ 4-7 ปี ให้รับประทานยาครั้งละ 1-2 ช้อนชา หรือ ½-1 เม็ด และในเด็กอายุ 7-12 ปี ให้รับประทานยาครั้งละ 2 ช้อนชา หรือ 1 เม็ด โดยทั้งหมดนี้ให้รับประทานยาเมื่อมีอาการ และรับประทานยาซ้ำได้ทุก ๆ 6-8 ชั่ว โมง (ไม่เกินวันละ 4 ครั้ง ในผู้ใหญ่ และไม่เกินวันละ 3 ครั้ง ในเด็ก)
• สำหรับยาฉีด ในผู้ใหญ่ให้ฉีดครั้งละ 1 หลอด ส่วนในเด็กให้ฉีดครั้งละ ¼-½ หลอด โดยการฉีดยาเข้ากล้ามเนื้อ หรือผสมน้ำตาลกลูโคสฉีดเข้าหลอดเลือดดำอย่างช้า ๆ

หมายเหตุ : การใช้ยานี้ในเด็กอายุต่ำกว่า 6 ปี ต้องอยู่ในการดูแลของแพทย์

คำแนะนำในการใช้ยาไฮออสซีน#

• สำหรับยาเม็ด โดยทั่วไปให้รับประทานยาวันละ 3 ครั้ง หลังอาหารเช้า กลางวัน เย็น โดยให้กลืนยาทั้งหมด ห้ามบดหรือเคี้ยวเม็ดยา
• การใช้ยานี้ร่วมกับยาลดกรดอาจลดการดูดซึมของไฮออสซีนได้
• ให้รับประทานยานี้ตามวิธีใช้ที่ระบุไว้บนฉลากยาหรือตามคำสั่งของแพทย์อย่างเคร่งครัด ห้ามรับประทานยาน้อยกว่าหรือมากกว่าที่ระบุไว้ หากมีข้อสงสัยควรสอบถามแพทย์หรือเภสัชกร
• ผู้ป่วยที่รับประทานยานี้เกินขนาดจะมีอาการรูม่านตาขยาย, ความดันโลหิตสูง, เกิดภาวะกดประสาทส่วนกลาง (เช่น ซึม), หัวใจเต้นเร็ว, การหายใจล้มเหลว (เช่น หายใจเร็ว เบา หรือหายใจลำบาก), ระบบการไหลเวียนเลือดล้มเหลว (เช่น ตัวเขียว), ค่าการตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ (ECG) ผิดปกติ หากพบอาการดังกล่าว ต้องรีบส่งตัวผู้ป่วยไปโรงพยาบาลเพื่อทำหัตถการทางการแพทย์ เช่น การให้ออกซิเจนกับผู้ป่วย ลดไข้ด้วยน้ำแข็งหรือแอลกอฮอล์ (Alcohol sponges) หากมีอาการหนักและรุนแรง แพทย์จะให้ยาไฟโสสติกมีน (Physostigmine) ซึ่งเป็นยากระตุ้นระบบประสาทชนิดหนึ่ง ในขนาด 1-2 มิลลิกรัม โดยฉีดเข้าใต้ผิวหนังหรือฉีดเข้าหลอดเลือดดำอย่างช้า ๆ และอาจให้ยาซ้ำอีกครั้งหลัง 2 ชั่วโมงจากการให้ยาครั้งแรก

การเก็บรักษายาไฮออสซีน#

• ควรเก็บยานี้ในภาชนะบรรจุเดิมที่บรรจุมา ปิดให้สนิท และเก็บยาให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยงเสมอ
• ควรเก็บยานี้ในอุณหภูมิห้อง เก็บยาให้พ้นแสงแดด ไม่ให้อยู่ในที่ร้อนมากกว่า 30 องศาเซลเซียส (เช่น ในรถยนต์ บริเวณใกล้หน้าต่าง) และไม่เก็บยาในบริเวณที่เปียกหรือชื้น (เช่น ในห้องน้ำ)
• ให้ทิ้งยาที่เสื่อมสภาพหรือหมดอายุแล้ว

เมื่อลืมรับประทานยาไฮออสซีน#

โดยทั่วไปเมื่อลืมรับประทานยาไฮออสซีน สามารถรับประทานยาในทันทีเมื่อนึกขึ้นได้ แต่ถ้าเป็นเวลาที่ใกล้เคียงกับมื้อต่อไป ให้ข้ามไปรับประทานยามื้อต่อไปได้เลย โดยไม่ต้องเพิ่มขนาดยาเป็น 2 เท่า

ผลข้างเคียงของยาไฮออสซีน#

ยานี้อาจทำให้มีอาการปวดศีรษะ, วิงเวียน, มึนงง, ง่วงนอน, อ่อนเพลีย, ความจำเสื่อม, ปากแห้ง, กลืนลำบาก, มีอาการหน้าแดง, รูม่านตาขยาย (ตาพร่ามัว), ตาสู้แสงไม่ได้, ปวดกระบอกตา, ตาแดง, การมองเห็นผิดปกติ, ความดันโลหิตต่ำ, ใจสั่น (หัวใจเต้นเร็ว), หัวใจเต้นผิดจังหวะ, คลื่นไส้อาเจียน, ท้องอืด, แน่นอึดอัดในท้อง, ท้องผูก, ปัสสาวะลำบาก ปัสสาวะไม่ออก หรือเจ็บเวลาปัสสาวะ, บวมน้ำ, กล้ามเนื้ออ่อนแรง, ผิวแห้ง, ผิวหนังขึ้นผื่นจากการแพ้ยา, แพ้แสงแดด, น้ำมูกไหลแน่นจมูก, ซึม, การหายใจล้มเหลว หรืออาจรุนแรงจนถึงขั้นโคม่า

เอกสารอ้างอิง#

1. หาหมอดอทคอม. “ไฮออสซีน (Hyoscine)”. (ภก.อภัย ราษฎรวิจิตร). [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : haamor.com. [06 ต.ค. 2016].
2. ยากับคุณ (Ya & You), มูลนิธิเพื่อการวิจัยและพัฒนาระบบยา (วพย.). “HYOSCINE”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : www.yaandyou.net. [06 ต.ค. 2016].
3. หนังสือตำราการตรวจรักษาโรคทั่วไป 1. “แอนติสปาสโมดิก (Antispasmodics)”. (นพ.สุรเกียรติ อาชานานุภาพ). หน้า 294.
4. มูลนิธิหมอชาวบ้าน. “ไฮออสซีนบิวทิลโบรไมด์ (Hyoscine butylbromide)”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : www.doctor.or.th. [06 ต.ค. 2016].

เรียบเรียงข้อมูลโดยเว็บไซต์เมดไทย (Medthai)